و اعلم أنّ كل واحد من الرخص و الغلاء قد يكون من قبله تعالى ، بأن يقلل جنس المتاع المعين و يكثر رغبة الناس إليه فيحصل الغلاء لمصلحة المكلّفين ، و قد يكثر جنس ذلك المتاع و يقل رغبة الناس إليه تفضلا منه تعالى و إنعاما أو لمصلحة دينية فيحصل الرخص ؛ و قد يحصلان من قبلنا ، بأن يحمل السلطان الناس على بيع تلك السلعة بسعر غال ظلما منه أو لاحتكار الناس أو لمنع الطريق خوف الظلمة أو لغير ذلك من الأسباب المستندة إلينا فيحصل الغلاء ، و قد يحمل السلطان الناس على بيع السلعة برخص ظلما منه أو يحملهم على بيع ما في أيديهم من جنس ذلك المتاع فيحصل الرخص . - 17 - قيمت‌ها متن : سعر [ - قيمت و بها ] اندازهء عوض است كه بدان شىء فروخته مىشود ، و آن يا ارزان است و يا گران . براى تعيين ارزان يا گران بودن قيمت يك كالا بايد آنچه را در زمان و مكان مشابه متعارف است ، در نظر گرفت . سبب گرانى و ارزانى گاهى خداوند است و گاهى خود ما مىباشيم . شرح : سعر اندازه و مقدار عوضى است كه شىء در برابر آن فروخته مىشود ، و آن غير از ثمن و مثمن است ، سعر [ - قيمت و بهاى كالا ] بر دو قسم است : ارزان و گران . ارزان ، قيمت پايين‌تر از مقدار متعارف در همان زمان و مكان است ، و گران آن است كه قيمت كالا از مقدار متعارف در همان زمان و مكان بيشتر باشد . معتبر دانستن زمان و مكان در تعريف گرانى و ارزانى از آن روست كه گفته نمىشود بهاى برف در زمستان به هنگام بارش برف ارزان است [ زيرا در آن شرايط قيمت متعارفش همان است ] ، چرا كه آن هنگام ، وقت فروش آن نيست ، و مىتوان گفت : قيمت آن در تابستان ارزان است ، در صورتى كه از مقدار متعارف در آن زمان كمتر باشد . و نيز نمىگويند : قيمت برف و يخ در كوه‌هايى كه به طور مداوم در آن برف مىبارد ارزان است ، چون آنجا محلّ فروش يخ و برف نيست ، و مىتوان گفت